“Kad menjaš ognjište, i narav ti se menja” O Ćosiću i Korenima

Ćosić je započeo priču

Bilo da je to bol u korenu očiju, strah u korenu dojke, ili led u korenu drveta, ovaj simbol ukorenjen je u porodicu Katić iz Prerova.

Ćosić je svojim prvim romanom “Daleko je sunce” započeo priču o moralu, o ratu, o istoriji, o politici i propalim idealima, o filozofiji, o čoveku i njegovim moranjima, o čoveku sa srpskog (“srbijanskog”) sela.

Njegov drugi roman – “Koreni” – uvodi čitaoca u početke istorije Katića i početke moderne Srbije, odnosno “Srbijice” zaglavljene u vremenu između – između grada i sela, između vlasti i bezvlašća, između istoka i zapada. Daje sliku raskola u narodu koji je odražen raskolom u porodici.

Hronologiju Katića i Dačića nastavlja i u kasnijim romanima – u “Vremenu smrti” (u četiri knjige, 1972-1979.), gde prikazuje kobnu prošlost Srbije iz vremena I Svetskog rata;  u trilogiji “Vreme zla” (1976-1978.) o međuratnoj Srbiji; u “Deobama” (u tri knjige, 1961.), gde se narod deli na četnike i partizane; i u knjizi “Vreme vlasti” (u dva dela) u kojoj se bavi izgubljenom u vremenu komunističkom Jugoslavijom.

Dobrica Ćosić

Dobrica Ćosić

Do smrti ne prestaje da piše o istoriji Srbije i da bude angažovan u njenoj politici.

U “Korenima” jasno je izražen uticaj Foknera (najpre u stilu – tehnika toka misli, tehnika montaže) i Crnjanskog (osetan je njegov majstorski lirizam). Ali čitaocu je možda najbliži trag Bore Stankovića i njegove tanke krvi.


Sve će opusteti i ojaloviti

Ne susrećemo se prvi put sa etničkim propadanjem uslovljenim zaustavljenim vremenom. Ta propast ima simbolično značenje u propadanju same zemlje – Sve će opusteti i ojaloviti, kaže starac Nikola.

Predstavljeno je jedno porodično stablo bez korena i bez izdanaka, bez prošlosti i bez budućnosti. Aćim Katić, glava porodice, drži se za svoju prošlost najtanjim žilicama, kao davljenik za slamku. Slama je lajtmotiv koji uvek ide uz muškarce i vezan je za njihovu jalovost. Nikola za Đorđa kaže: On nije muško, on je slama. Đorđe se, u strahu od vojnika, krije u slami.

Seno se javlja i u jednoj bitnijoj rečenici, koja sama nosi dobar deo poetike ovog romana:

 Svi se splastiše pod brestom sa stablom šupljim i širokim kao kaca, s granama u neredu zabodenim u nisko nebo, granama posvađanim i otuđenim i od stabla i od zemlje i od niske, izdužene opštinske sudnice.

 U izrazu splastiti se seljani pred sudnicom u formi su plasta sena – gde nijedna slamka nema svoju individualnost. Grane u neredu, posvađane i otuđene od stabla upućuju na sinove odvojene od očeva; ali otuđene i od zemlje koja ih je odgajila, kao što je Vukašin koji je se vraća iz Pariza u sramotnom redengotu.

I na kraju, grane otuđene od niske, izdužene opštinske sudnice znače revolt protiv vlasti – buna protiv vojske, bunt protiv vladavine Obrenovića.

Bunu koja se odigrava ispred opštinske sudnice dolaskom vojske, starac Nikola, donekle rezoner romana, opisuje ovako: kukaju zapaljene ovce, a ovan predvodnik beži s plamenom u runu, baca sneg na zapaljeno runo, sve dok u plotu i lipama ne polomi rogove.

Ovan predvodnik je, sasvim jasno, Aćim. Lajtmotiv crnog snega, išaranog krvlju i balegom, pojavljuje se u svojoj beloj alternativi – kada ga Nikola stavlja u usta da utoli žeđ.

Pored snega i krvi, najčešći simbol je nož, odnosno jatagan koji se stavlja u kolevke, jer i dalje je tursko vreme, iako paralelno teče evropsko, tamo negde.


Više od kulture:

Kroz lavirinte značenja: Umbertova Ruža


U gorepomenuvšem citatu, koji poetički sadrži jezik biljaka, brz ritam i dugačku rečenicu, sadržana je i filozofska suština romana – ili, tačnije rečeno, falična je. Klasičan primer sartrovske filozofije egzistencije je čuveni roman “Starac i more”; starac Santjago nakon tri dana lova donosi kući kostur ulovljene ribe – njenu i svoju srž.

Brest sa šupljim stablom je tome suprotstavljen – to je porodično stablo bez srži, bez esencije.

crvi i vatra pojeli su mu utrobu; seljaci zgomilani pod brestom, koji je u svom staračkom besmislu s nekoliko crnih grana nabo nisko nebo; što se svi ne zbijete u brest, pa da barut na vas ne troše i potpale vas; gomile jada pod ovim osušenim i rasporenim brestom; seljaci što beže i bauljaju po snegu, oko kase, opštine i šupljeg bresta; i raste šuplji brest.

 Seljani bauljaju po snegu – je samo jedan od retkih primera gde su ljudi približeni miševima. Ali oni sebe radije približavaju kurjacima.

Crnim vukovima (jer je crna ta boja koja se kroz roman provlači u simbiozi s muškarcima, dok je bela rezervisana za Simku). Ovo je očigledno u Vukašinovom imenu. Međutim, najsličniji su psima: Aćim je kurjak koji drhti kao kuče.

Kroz roman, u pozadini se stalno čuje lavež pasa. Ovi psi ne ujedaju – oni prete, psuju, bune se, biju žene i laju. Ali ne ujedaju. Žena ujeda. Žena se bori, grebe, plače. Žena je stamena i plodna. Žena je gazdarica. Žena ide u rat.

Aćima prozivaju da se udade u liberale a Đorđa nazivaju gazdica Đorđija, dok žena napada vojnika. Žena je vučica koja doji Romula i Rema koji će se zavaditi. Zbog vlasti.

Mrtvaci su otrovali zemlju. I onda samo kamen rađa”

Jedna od naslovnih strana

Jedna od naslovnih strana

Koreni su izgubljeni, potopljeni

Muškarac najbliži ženi u ovom romanu je Tola Dačić, koji je plodan, koji plače i koji davi vojnika – ono što drugi nisu ili ne smeju. Njegov sin Aleksa, preživeli desni blizanak, pojavljuje se i u “Vremenu smrti” – gde ženi bogatu Jelku (zimzeleno, stameno drvo) i viđen je kako ore svoju duboku, zračnu, sunčanu brazdu, na svojoj njivi, koju je dotle branio svojom puškom.

 Sluga je svojim radom postao gospodar. Tolinom sinu Adamu suđeno je tuđe prezime. Kako Tola kaže, prezime je ništa. Ali kako Aćim kaže, sve je u prezimenu. Porodica Katića, kroz četiri generacije, prolazi sa četiri različita prezimena. Aćimovog oca Luku zvali su Došljak.

Aćim svoje unuke želi za Aćimoviće, a Vukašin svoje sinove za Lukiće. Ali tih unuka nema pa nema.

Luka Došljak, pronađen kao dete u lišću vrbe u brdima, često se vraćao svojim korenima, jedinim za koje je znao. Stalno je odlazio u vrbake, gore. Njegovi potomci žive dole, u dolini reke. Nakon što ih je vojska sravnila sa zemljom, ta reka je potopila njive i pojela vrbu.

Koreni su izgubljeni, potopljeni: Sve potonu. I on; Jeknu i poče da tone; Kroz sleđenu površinu nijedna misao ne može da pusti žilicu.

Misao koja se ne račva je ideologija. Aćim ne pušta svoju ideologiju, svoje propale ideale, svoje korene i žilice, iako je izgubio snagu koju čuva u bradi. Njegovo zapaljeno runo, njegova ofrljena crna brada suprotstavljena je belom perčinu njegovog oca Luke.

On je poslednji u Prerovu koji je nosio perčin. Kako ga učitelj Andra naziva, beli čovek, čovek od načela, jedini u čijem opisu nema htonskog, nema crnila kao u opisu drugih muškaraca.

U biblijskoj priči o Samsonu i Delili, Samson svoju natprirodnu snagu kojom se bori s lavovima i vojskama čuva upravo u kosi koju mu seku. Međutim, žena je svoju snagu sačuvala i žena se bori s vojskama.

   Neizostavno je istaći rečnik bilja, koji je usađen u srž “Korena”, razgranat u bezbroj pravaca i svojim žilicama upija bezbroj tumačenja, ostavljajući čitaoca slobodnim da se njima bavi. Biljke su poređene sa organima, a organi opisani biljem (jagodice, jabučice).

Na samom početku Nikola u daljini, preko Morave, vidi stablo vrbe s jednom jedinom kratkom granom i čini mu se da je čovek. Pored žena stoje žuti cvetovi, deteline, tikve, jabuke, grožđe, lipe, bukve, sunce i belilo.

Ovan predvodnik u lipama lomi svoje rogove, svoj ponos. Pored muškaraca stoje seno, pečurke, brestovi, hrastovi, bagremi, crni jasenovi, pocrneli, bolesni kukuruz, mesec i crnilo. Ovaj mesec često u senci drži Simku. Ona i sama krije u njoj svoje lice, dok Aćim želi da mu lice zapamte, da ga prepoznaju i bez čitanja imena.

Aćimovo ime pominje se u epskoj pesmi koju sluga Mijat peva u zatvoru. Oni žive u vremenu epskih junaka – vreme je itekako stalo. Drina u kasabi teče, ali Morava je zaleđena, a područje je omeđeno rekama.

A kada led otopi, reke potope njive i kuće. Usev se uništi, i ispočetka se seje. Ako koren začne, dobro je. Ako nikne, još bolje. Ako ima izdanke, pazi se plodova, da ne satrule.


Tamna strana Guliverovih putovanja

Komentari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *