Dvostruki odnosi: Nešto više od terapeuta i klijenta

Klikom na sliku posetite stranicu studentske organizacije “USP Stimulus”

Dvostruki odnosi predstavljaju situaciju koja se javlja u oblastima savetovanja (psihoterapije), kada postoje višestruke uloge između terapeuta (savetnika) i klijenta. Dvostruki odnosi se često u literaturi nazivaju i višestruke veze. Te različite uloge mogu da budu profesionalne prirode, koje bi podrazumevale da je terapeut istovremeno i profeosor, ili poslovni saradnik klijentu.  Međutim, višestruke veze mogu biti i privatne prirode, te je terapeut prijatelj ili partner osobi koja traži pomoć.

Postojanje ovakvih odnosa nosi sa sobom određene etičke ali i pravne probleme. Dvostruki odnosi ne moraju nužno biti neetični i mogu predsavljati put za jačanje veze i efikasnosti razmene usluga. Faktor kojim se pravi razlika između dovstrukih odnosa koji su etični i onih koji to nisu, jeste uspostavljanje uzajamnog poverenja, bez zloupotrebe istog.

Imaju li terapeuti etički kodeks?

Američka psihološka asocijacija (APA), utvrdila je etičke principe psihologa i kodeks ponašanja (koji se često naziva APA etički kodeks), u kome su opisani etički standardi i principi, a kojih bi terapeut ili savetnik trebalo (mora) da se pridržava. Standardom 3.05 kodeksa za etiku APA-e data je definicija dvostrukih odnosa.  Opisani su i uslovi u kojima se pojavljuju dvostruke ili višestruke veze;

  1. onda kada se profesionalni i lični odnosi odvijaju istovremeno između terapeuta i klijenta
  2. kada terapeut ima odnos sa osobom koja je blisko povezana ili povezana sa svojim klijentom
  3. kada terapeut ima nameru da uđe u budući odnos sa klijnetom ili sa nekim ko je blisko povezan sa klijentom.

Pored toga opisane su situacije kada treba izbegavati dvostruke odnose, a neki od tih slučajeva su kada odnos uzrokuje štetu klijentu ili narušava kompetentnost terapeuta, kao i  kada odnos ne koristi klijentu.

Šta sve mogu biti dvostruki odnosi?

Postoji više vrsta dvostrukih odnosa. Socijalni dvostruki odnosi predstavljaju situaciju u kojoj je terapeut istovremeno i prijatelj klijentu. Profesionalni dvostruki odnosi su tip odnosa u kojem je terapeut klijentov poslovni saradnik ili kolega, dok biznis dvostruki odnosi podrazumevaju uključenost terapeuta i klijenta u istom biznisu.

Dvostruki odnosi zajednice odnose se na situacije kada su i  terapeut i pacijent članovi male zajednice i susreću jedan drugog često, ili su uključeni u iste aktivnosti van tretmana.  Institucionalni dvostruki odnosi podrazumevaju da tereapeut radi kao savetnik, ali i ima druge uloge u okviru određene institucije kao što su zatvor, bolnica ili vojska. U forenzičkim dvostrukim odnosima, terapeut je savetnik, ali takođe i svedok u legalnim suđenjima koja uključuju njegovog klijenta.

Nadzorne dvostruke odnose razvijaju terapeuti koji su takođe zaduženi za pregledanje razvoja klijenta kao profesionalni terapeuti, a često se pojavljuju u edukacijskom okruženju. Digitalni dvostruki odnosi podrazumevaju da je terapeut povezan sa pacijentom na socijalnim medijima kao što su Facebook, Twitter ili Instagram. Konačno, seksualni dvostruki odnos imaju terapeut i klijent koji su u seksualnoj vezi.

Postoje dvostruki odnosi koji se smatraju etički prihvatljivim ili neizbežnim, dok se ostali smatraju ozbiljnim kršenjem etičkog kodeksa terapeuta.

Koji dvostruki odnosi nisu etični?

Najkontraverzniji dvostruki odnosi sa stanovišta etike jesu svakako oni seksulane prirode koji na duže staze mogu doneti i pravne probleme. Razlog za to bi bila sama priroda terapije, gde pacijent deli najintimnije misli i osećanja moguće po prvi put, zbog čega je vulnerabilan, te se kao posledica takvog odnosa može osetiti žrtvom, a njegovo mentalno stanje pogoršati povećanjem depresivnih simptoma ili čak suicidalnih ideja. Iz ovih razloga su tužbe i krivične prijave usmerene na terapeute neretka pojava. Naravno, tu je i pitanje odluke odbora o etičnosti i zadržavanja licence za rad.

Kako prepoznati kršenje granica?

Kada određeni odnos pređe granicu lako je uvideti da je u pitanju dvostruki odnos. Međutim, kako prepoznati odnose i situacije koje su na prelazu da postanu dvostruki? Kičener i Harding (1990) navode faktore uz pomoć kojih je moguće egzaktnije odrediti stepen rizika.

Oni predlažu da što je veća inkotabilnost, odnosno protivrečnost u pogledu očekivanja u dvojnom odnosu, to je veća verovatnoća da će takav odnos izroditi oštar konflikt interesa i izazvati štetu, Takođe, što je veći raskorak u pogledu odgovornosti u datom dvojnom odnosu, to je veća verovatnoća razilaženja u pogledu lojalnosti, a zatim i gubitka objektivnosti. Konačno, što je izraženija razlika u moći između strana u dvojnom odnosu, veća je verovatnoća zloupotrebe položaja i eksploatacije manje moćne strane u dvojnom odnosu.


Vidi još:

Terapija plesom: od pokreta do osećanja


Kakve su posledice dvostrukih odnosa?

Dvojni odnosi se prostiru od socijalno i profesionalno prihvatljivih situacija, pa sve do ozbiljnih prekršaja koji mogu imati teške posledice po dobrobit klijenta, profesionalni status psihologa, i ugled struke. Prekoračenje granica i odstupanje od profesionalnih standarda, koje je učinjeno promišljeno i u interesu dobrobiti dotičnog klijenta u specifičnim okolnostima, smatra se prihvatljivim. Prekršaj granica predstavlja ozbiljno kršenje profesionalnih standarda ustanovljenih granica, ukoliko kao posledicu ima nanošenje ozbiljne psihološke povrede ili štete vitalnim interesima klijenta.

Za razliku od etičkih kodeksa drugih struka, među stručnjacima pomažućih profesija ne postoji isti stepen saglasnosti o potencijalnom riziku od dvojnih odnosa. Neki terapeutski pristupi otvoreno zagovaraju potencijalne koristi od kontrolisanog korišćenja dvojnih uloga i odnosa u procesu pomaganja. Drugi podsećaju da je mogućnost povrede interesa klijenta inherentna svakoj dvojnoj ulozi i odnosu, naročito zbog deterioracije objektivnosti i razlike u moći, koja zapravo onemogućava klijenta da slobodno odbije da pristane na uslove koje taj drugi odnos sa sobom nosi. Na osnovu pomenutih stavova ne možemo jasno zaključiti da li će svaka dvojna uloga doneti eksploataciju, ili su dvojni odnosi i uloge jedini način na koji psiholozi mogu ostvariti odnos sa svojim klijentima.

Svaki višestruki odnos koji nije usmeren na dobrobit klijenta i može mu naneti štetu etički se najstrožije kažnjava čak i oduzimanjem licence za rad.

Šta činiti kada je nemoguće izbeći dvosrtuki odnos?

Kako je ranije u tekstu napomenuto, postoji više različtih vrsta dvostrukih odnosa i situacija u kojima ih je nemoguće izbeći. Tada bi valjalo da se terapeuti koriste ,,strategijom donošenja odluke” koju je osmislio Gotlib (1993). Gotlibova strategija pomaže terapeutima u procenjivanju da li bi ulazak u novi odnos između terapeuta i klijenta mogao potencijalno da bude problematiča.

Gotlib je predložio razmatranje tri dimenzije odnosa: moć terapeuta, trajanje terapije i izvesnost završetka terapije. Prvi korak njegove strategije nalaže preispitivanje već postojećeg odnosa.  Ako je moć terapeuta nad klijentom visoka, trajanje terapije dugo, a završetak neizvestan, ne treba ulaziti u dodatni odnos.

Čak i kada se dvostruki odnos čini neizbežnim, postoje načini da se u takvim situacijama reaguje. Etički prihvatljive načine reagovanja, kao i detaljne smernice za postupanje u etički diskutabilnim situacijama propisuju etički kodeksi pomažućih struka.

Komentari

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *